Dziedzictwo kulturowe

Historia tego obszaru jest bogata i wielowątkowa — co przejawia się w architekturze, obiektach sakralnych i świeckich. Warto dodać, że aktywność kulturowa i lokalne inicjatywy są nadal żywe poprzez działalność m.in. zespołów folklorystyczno-ludowych, kół zainteresowań, licznych Kół Gospodyń Wiejskich. To one stanowią impulsy rozwoju rękodzieła i sztuki ludowej na naszym terenie. 

Do najciekawszych zabytków powiatu grajewskiego należą:

1. Grajewo:
   • zabytkowy zespół kościoła pw. Świętej Trójcy – Parafia pw. Trójcy Przenajświętszej została erygowana w 1479 r. przez Biskupa płockiego Kazimierza z fundacji Jana Deryatowicza z Białowieży. Powstała z terytorium parafii Wąsosz. W historii parafii Grajewo istniało kilka kościołów drewnianych. Obecny kościół murowany pw. Trójcy Przenajświętszej został wybudowany w latach 1879-1882 wg projektu Feliksa Nowickiego. Neogotycki kościół z elementami stylu neoromańskiego został konsekrowany w 1898r. Jest on orientowany, bazylikowy o trzech nawach, z wieżą od frontu. Wyposażenie jest w większości neobarokowe. Obok kościoła stoi murowana, późnoklasycystyczna dzwonnica z 1837 r. i plebania wybudowana w połowie XIX wieku.

1. • cmentarz rzymskokatolicki - znany jako cmentarz parafialny, powstał w 1810 r. i jest głównym cmentarzem miejskim. Ma on historyczne nagrobki z XIX wieku, w tym klasycystyczną kaplicę grobową rodziny Wilczewskich z 1839 roku. W 1874 r. jego powierzchnię powiększono dwukrotnie, a w późniejszych latach 1931 i 1948  kolejne rozbudowy zwiększyły jego obszar. Na cmentarzu znajdują się zbiorowe mogiły ofiar II wojny światowej - polskich i radzieckich żołnierzy oraz żołnierzy niemieckich z I wojny światowej.
   • dworzec kolejowy - Wzniesiony w 1873 r. w czasach kiedy oddano do użytku linię kolejową łączącą Grajewo, Białystok i Brześć jest przykładem reprezentacyjnego budynku kolejowego, jakie wznoszone były na głównych węzłach kolejowych, a które miały podkreślać majestat oraz potęgę Imperium Rosyjskiego. Widoczne to było w dekoracjach elewacji i wyposażeniu wnętrz, a także w nawiązaniu do stylów historycznych. Budynek dworca jest interesującym przykładem zastosowania stylu renesansowego w budynku użyteczności publicznej. Do czystej stylowo bryły budynku dodane zostało zadaszenie peronu, potraktowane dekoracyjnie i inspirowane drewnianą architekturą rosyjską bądź szwajcarską. Najcenniejszym elementem wyposażenia wnętrza są dobrze zachowane żeliwne schody wachlarzowe.

1. • kasyno oficerskie - powstało na przełomie XIX i XX wieku (w 1910 roku) i służyło jako klub dla oficerów z carskiego pułku dragonów, a później z 9. Pułku Strzelców Konnych Wojska Polskiego. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości służył jako klub 9. Pułku Strzelców Konnych. Obecnie jest to siedziba Grajewskiej Izby Historycznej.
2. Kurejwa (gm. Grajewo)
   • zespół dworski – wybudowany w 4 ćw. XIX w. w stylu klasycystycznym. Jest to budowla charakteryzująca się harmonijną formą, typową dla tego nurtu architektonicznego. Kiedyś był budynkiem dość obszernym, wzniesionym na planie prostokąta. Drewniane ściany zostały obmurowane cegłą i otynkowane, dwuspadowy dach pokryto gontem. Fronton, skierowany na północny zachód, poprzedzał okrągły podjazd z kwietnikiem pośrodku. Z podjazdu wychodziły trzy aleje obsadzone modrzewiami, klonami i kasztanowcami oraz ozdobnymi krzewami. 

1. Kramarzewo (gm. Radziłów)
   • kościół parafialny pw. św. Barbary (przeniesiony z Radziłowa w 1982 r.) - Jeden z najcenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej Podlasia. Kościół należy do grupy drewnianych barokowych świątyń powstałych około połowy XVIII w. na pograniczu mazowiecko-podlaskim. Reprezentuje typ kościoła bezwieżowego, w którym korpus nawowy, węższe prezbiterium i ryzalit frontowy nakryte są wspólnym dachem z sygnaturką w kalenicy. W latach 80. XX w. wybudowano w jej sąsiedztwie nowy murowany kościół, a stary przeniesiono do Kramarzewa.

1. Słucz (gm. Radziłów)
   • kościół par. pw. Narodzenia NMP – zbudowany w latach 1908-1911, murowany, zbudowany w miejscu istnienia poprzednich kilku świątyń drewnianych. Jest budowlą trójnawową, halową, z wieżą i posiada wyposażenie neogotyckie z elementami neoromańskimi. Podczas wojny w 1944 roku zniszczone zostały wieże kościelne.
   • zespół dworski i dwór – budynek dworu zbudowany w 1894 r przez dziedzica Józefa Choynowskiego. Wzniesiony w stylu neorenesansowym na planie wydłużonego prostokąta, parterowy z piętrowa trójosiową częścią centralną, pokryty spłaszczonym, czterozasadowym dachem. Okrągły podjazd otoczony jest szpalerem dębów, lip i jesionów. Budynek otaczało obszerne podwórze, wokół którego stały budynki gospodarcze.
2. Opartowo (gm. Rajgród)
   • założenie dworsko-ogrodowe – pierwsze wzmianki o powstaniu samodzielnego folwarku pochodzą z przełomu XVIII i XIX wieku. Dzisiaj stojący budynek dworu zbudowany pod koniec XIX wieku (1880 r.) przez rodzinę Karwowskich przetrwał I i II wojnę światową. Przepięknie położony nad jeziorem Rajgrodzkim z dojściem do plaży. W skład zespołu wchodzą park, czworak, stodoła i obora. Obecny właściciel, korzystając z uroków otoczenia i potencjału położenia wyremontował dwór i przekształcił go w hotel.
3. Rajgród
   • kościół parafialny pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny – obecny kościół murowany wzniesiono w latach 1907-1911 w stylu neogotyckim. Został zniszczony w 1915 r. w czasie działań wojennych, a następnie odbudowany w 1920 r. Świątynię w 1926 r. konsekrował biskup Romuald Jałbrzykowski. Budynek zbudowany z czerwonej cegły, trójnawowy, z nawą poprzeczną (transeptem) i fasadą z dwoma strzelistymi wieżami o wysokości 56 m i trzecią mniejszą znajdującą się na skrzyżowaniu naw. Ściany zewnętrzne oszkarpowane z łukami oporowymi. Wewnątrz świątyni znajduje się 5 ołtarzy: główny z cudownym koronowanym obrazem Matki Bożej zasłaniany obrazem św. Anny z Maryją, ołtarze boczne: Chrystusa dźwigającego krzyż (kaplica Najświętszego Sakramentu), Przemienienia Pańskiego, św. Stanisława Kostki, św. Andrzeja Boboli. Na chórze znajdują się organy z 1930 roku. W latach 1935-1936 wybudowano plebanię.

1. Rydzewo (gm. Rajgród)
   • kościół par. pw. św. Wojciecha –wybudowany w 1865 r. kościół drewniany, konstrukcji zrębowej, wzmocnionej lisicami, szalowany, zbudowany na planie prostokąta. Posiada wyodrębnione, zamknięte prosto prezbiterium, przy którym znajduje się od południa prostokątna zakrystia. Ściany zwieńczone są profilowanym gzymsem podokapowym, wydzielającym też trójkątne szczyty prezbiterium i elewacji frontowej. Po bokach szczytu na frontonie niskie, kwadratowe wieżyczki z cebulastymi hełmami. Dachy są dwuspadowe, kryte blachą. W nawie głównej i prezbiterium pozorne sklepienie kolebkowe, w nawach bocznych strop płaski. W głównym ołtarzu, znajduje się obraz patrona parafii i obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. Nawy boczne wydzielone są parami drewnianych słupów. Balkon chóru muzycznego jest wsparty na pięciu kolumienkach, z prostą tralkową balustradą. Na nim znajdują się organy wykonane w 1897 r. przez Jana Szymańskiego w Warszawie.
2. Wojdy (gm. Rajgród)
   • młyn – został wybudowany w roku 1911 dzięki staraniem właściciela majątku Antoniego Mościckiego. Młyn wodny reprezentuje typową realizację „stylu ceglanego” w budownictwie przemysłowym z końca XIX wieku i początku XX wieku. Przy młynie powstała mała elektrownia wodna, która zaopatrywała w energię elektryczną cały folwark i okoliczne wsie, w tym Rajgród. W latach 30-tych XX wieku ze względu na bliskość rzeki Jegrzni przekształcono struktury majątku – od tego momentu specjalizowano się w hodowli ryb. W tym okresie wykonano stawy rybne o powierzchni 50 hektarów, wraz z potrzebną infrastrukturą, w tym rowami doprowadzającymi wodę. Młyn działał w dalszym ciągu, a mąkę z niego dostarczano do Augustowa, Suwałk, Grajewa, Osowca, Warszawy czy Grodna. Malownicze miejsce niejednokrotnie docenione zostało choćby przez artystów, twórców filmowych. To tutaj w 1976 r. nakręcono wiele scen do początkowych odcinków kultowego serialu „Polskie drogi” w reżyserii Janusza Morgensterna.
3. Bęćkowo (gm. Szczuczyn)
   • dwór - powstał pod koniec XVIII wieku. Jest to obiekt który wyróżnia się swoją formą. Murowany z cegły i otynkowany, posadowiony na planie prostokąta, podpiwniczony, z poddaszem pokrytym dachem łamanym. Elewacja frontowa siemioosiowa z trzyosiowym wgłębnym portykiem, wspartym na czterech masywnych kolumnach toskańskich połączonych ze sobą koszowymi łękami. Na osi znajduje się trzyosiowa, dwukondygnacyjna, mieszkalna facjatka, wieńczona szczytem o uskokowych spływach i ściętym wierzchołki. Analogiczny portyk i facjatka na elewacji tylnej ze szczytem trójkątnym. Układ wnętrz trzytraktowy z sienią i salonem na osi. Całość skomponowana w duchu późnego baroku. Wystrój elewacji sprowadzony do minimum. Płaskie opracowanie ścian. Fronton, skierowany na południe, wychodził niegdyś na obszerny dziedziniec z klombem pośrodku i podjazdem, na który prowadziła prostopadle do dworu aleja wysadzana drzewami.
4. Niećkowo (gm. Szczuczyn)
   • zespół dworski – w skład zespołu wchodzi dwór, park i spichlerz. Dwór powstał na przełomie XIX i XX wieku. Dwór jest odmianą rezydencji magnackich wywodzących się z baroku i ukształtowanych w XVIII wieku. Pierwotnie drewniany, kryty gontem na murowanej, kamiennej podmurówce, częściowo podpiwniczony. Dwór został przebudowany w 1912 roku. Dawniej pełnił funkcję reprezentacyjną i mieszkalną. Po II wojnie światowej zespół przeszedł w posiadanie szkoły rolniczej i pełnił funkcje miejsca do nauki oraz mieszkalną dla nauczycieli. Po wybudowaniu nowych budynków szkolnych został zaniedbany i aby nie popadł w ruinę odnowiono zabytek. Od wielu lat mieszczą się tam pracownie gastronomiczne, w których uczniowie uczą się zawodu. Dzięki staraniom Powiatu Grajewskiego w 2025 r. zakończyły się prace związane z odnowieniem zabytku i obecnie jest on perełką na mapie powiatu.

1. Niedźwiadna (gm. Szczuczyn)
   • kościół parafialny pw. św. Stanisława Biskupa - obecny, murowany kościół pochodzi z 2. poł. XVI w. (wizytator w 1693 roku na stropie odnalazł datę 1551), jeden z najstarszych zachowanych obiektów sakralnych w regionie — w pierwotnej formie. Budynek należy do grupy późnogotyckich świątyń o planie bez wyodrębnionego prezbiterium, pierwotnie zaznaczonego tylko belką tęczową. Salowy, jednoprzestrzenny, oskarpowany (skarpy nie pełnią funkcji konstrukcyjnej). Od północy zakrystia z wydzielonym skarbczykiem. Szczyty od wschodu i zachodu siedmioosiowe, artykułowane wysokimi blendami zwieńczonymi półkoliście. Obok kościoła znajduje się drewniana dzwonnica wybudowana prawdopodobnie w XIX wieku.
2. Szczuczyn
   • zespół poklasztorny w stylu barokowym to kompleks pijarów, który obejmuje kościół pw. Najświętszej Maryi Panny i dawny klasztor. Został wzniesiony w latach 1697-1743 na polecenie Stanisława Antoniego Szczuki jako pamiątka zwycięstwa pod Wiedniem, a fundatorem był król Jan III Sobieski. Obiekt zaprojektował Józef Piola w stylu spokojnego, klasycznego baroku. W dawnym klasztorze mieści się obecnie Centrum Muzealno-Warsztatowe, które zawiera muzeum, sale konferencyjne i warsztatowe. W jego murach znajduje się także Izba Pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego. Część kompleksu mieści obecnie Zakład Opiekuńczo-Leczniczy, będący jednostką organizacyjną Powiatu Grajewskiego. Wokół budynku dworskiego rozciągał się ozdobny ogród.
   • ruiny zamku Szczuków – dokładnie mówiąc pałacu, to pozostałości po barokowej rezydencji rodu Szczukow, która została spalona w 1712 roku podczas Wojny Północnej. Dziś na miejscu znajdują się jedynie widoczne fragmenty fundamentów, odkryte podczas wykopalisk w latach 1966–1967 i 1977–1979. Pierwotnie rezydencję wzniesiono w latach 1687–1690.  Zaprojektował ją Włoch Józef Piola, a budową kierował Józef II Fontana. Z fundamentów można odczytać rozkład pomieszczeń pierwotnego pałacu, który powstał na rzucie prostokąta z dwoma narożnymi alkierzami. Budynek miał dwa trakty i od południa dwubiegową klatkę schodową. Usytuowany na "godzinę 11" był widokowo powiązany z zespołem kościoła i klasztoru pijarów.
3. Modzele (gm. Wąsosz)
   • dwór – budynek, który widzimy dzisiaj został zbudowany w 1937 r. przez Henryka Dziekońskiego. Jest on murowany z dwoma facjatami i dwuspadowym dachem pokrytym dachówką. Całe siedlisko dworskie otoczono wówczas było kamiennym murem. W jego obrębie nie rosły drzewa czy krzewy w takiej liczbie, aby mogły formować ogród ozdobny. Zamiast parku po stronie zachodniej znajdował się sad obrzeżony żywopłotem z mirabelek, po którym dzisiaj nie ma już śladu. Zamiast popularnej w tamtych latach ziemiańskiej rezydencji, stworzono typowy folwark gospodarczy, nastawiony na intensywną produkcję rolną.

1. Wąsosz
   • kościół parafialny pw. Przemienienia Pańskiego - budowę obecnego rozpoczęto w 1508 r. i budowano go etapami, aż do 1534 r. Na  przestrzeni wieków budynek był wielokrotnie niszczony, ale za każdym razem przywracano mu poprzedni stan  świetności. Ustawiony na cmentarzu przykościelnym, otoczonym kamiennym murem z bramą na osi prezbiterium. Późnogotycki kościół pseudobazylikowy, pięcioprzęsłowy z wyodrębnionym, równym wysokością i szerokością nawie głównej trójprzęsłowym prezbiterium zamkniętym trójbocznie, przy którym od południa prostokątny skarbczyk, od północy dwuprzęsłowa zakrystia z prostokątną przybudówką od wschodu. Przy północnej elewacji neogotycka kruchtaDach nad nawą główną i prezbiterium dwuspadowy nad nawami bocznymi pulpitowe. Kościół jest murowany z cegły. Wnętrze trójnawowe, sklepienia neogotyckie krzyżowo-żebrowe. Wyposażenie neogotyckie. Polichromia ornamentalno-figuralna, postsecesyjna z 1926 roku autorstwa Władysława Drapiewskiego.

Ciekawostką będącą elementem promocji turystycznej jest postać Rzędziana z Wąsosza, która występuje w powieściach Henryka Sienkiewicza „Potop” oraz „Ogniem i mieczem” (literacki Szlak Potopu) (Potop - https://literat.ug.edu.pl/potop/0031.htm, Ogniem i mieczem - https://historialomzy.pl/rzedzian-z-wasoszy/).

Źródło:

• http://dworypogranicza.pl/index.php 
• https://www.polskiezabytki.pl/ 
• https://umrajgrod.pl/atrakcje-turystyczne-i-zabytki/